"Polityka"
- dodatek: "Cywilizacja. Największe wynalazki i odkrycia,
naukowe sensacje ostatniego półwiecza" - zeszyt 5, 31.03.2007
Waza z Bronocic.
Zanim człowiek wynalazł koło, ciężar nosił na plecach. Wraz z
udomowieniem zwierząt w dźwiganiu ciężkich rzeczy wyręczały go
zwierzęta juczne. Niestety nie każdy z towarów był na tyle poręczny,
żeby łatwo go było przytroczyć do grzbietu zwierzęcia. Człowiek
wymyślił zatem wehikuły na płozach. Aby pojazdy takie łatwiej
mogły się przemieszczać, pod płozy podkładano pnie drzew, albo
(jak w starożytnym Egipcie) trasę podlewano wodą. Nadal jednak
problem stanowił transport pod górę, który wymagał bardziej skomplikowanej
technologii. Rozwiązaniem okazało się koło. Przez długi lata sądzono,
że wynalazcami koła byli mieszkańcy Mezopotamii, gdyż właśnie
stamtąd pochodzą najstarsze, przedstawiające je piktogramy sumeryjskie.
Tam też, na syryjskim stanowisku archeologicznym Jebel Aruda,
nad środkowym Eufratem, znaleziono pierwszy kredowy model koła.
Prawda jest taka, że pierwszy dowód na użytkowanie koła pochodzi
z Polski! W 1974 r. na stanowisku neolitycznym w Bronocicach (k.
Działoszyc, nad Nidzicą) archeolodzy natrafili na glinianą wazę,
na której zachowało się najstarsze przedstawienie czterokołowego
wozu. Waza o pękatym brzuścu i rozchylonym wylewie jest charakterystyczna
dla neolitycznej kultury pucharów, której przedstawiciele przez
prawie 1000 lat zamieszkiwali okolice Bronocic. Oprócz trzech
zachowanych wozów pokazanych w rzucie poziomym ( z kołami- w pionowym),
na wazie pojawiają się też figury geometryczne, które archeolodzy
interpretują jako siatkę pól, zabudowania wioski, drzewa i rzekę.
Na podeście wozu, pomiędzy osiami, znajduje się rysunek piątego
koła, którego symbolika nie jest do końca jasna. Wóz ma dyszel
z rozdwojeniem, do którego zaprzęgano zapewne parę wołów. Co ciekawe,
w znalezionych w Bronocicach porożach wołów zachowały się charakterystyczne
otarcia powstałe najprawdopodobniej od wiązadeł uprzęży. Analiza
radiowęglowa kości zwierzęcych znalezionych przy wazie pozwoliła
ustalić datę jej powstania na około 5500 lat temu. Zarówno sumeryjskie
piktogramy jak i kredowy model koła są młodsze od wazy z Bronocic
co najmniej o kilkaset lat.
Badacze sugerują, że sekwencja symboli na naczyniu z Bronocic
to dowód na istnienie na ziemiach polskich rodzaju trakcji kołowej
już w czasach neolitu. Przekonanie, że wszystkie zdobycze tego
okresu pochodzą z Bliskiego Wschodu, może być zatem błędne, choć
nie da się wykluczyć, że zostaną tam znalezione jeszcze starsze
ślady używania koła. Bez względu na to, gdzie je wynaleziono,
waza z Bronocic świadczy o tym, że ta nowinka techniczna bardzo
szybko zaczęła być stosowana na terenie Europy. (AK)
